Το κλαρίνο και το τραγούδι-Παρατηρήσεις στη χορευτική μουσική στο Πωγώνι

Βήσσανη 15-8-2002: Ο χορός στον πλάτανο μετά την Λειτουργία-Ο Πάντο Αρμπυρος στην κορφή

Γράφει η Ευαγγελία Αντζακα Βέη

Ο Πάντο Άρμπυρος από τη Βήσσανη, ο επιλεγόμενος Τσέπης, που μας άφησε χρόνους πέρσι, χόρευε τη Βασιλαρχόντισσα. Την ήθελε όμως με το κλαρίνο σκέτο. Τελευταία φορά τον είδα να χορεύει το καλοκαίρι του 2002 στο πανηγύρι στο Κεράσοβο, που τώρα γίνεται την Κυριακή μετά τον Δεκαπενταύγουστο με πλούσιο τραπέζι από τον Σύλλογο των Κερασοβιτών και μαζεύει επισκέπτες από όλα τα χωριά του Πωγωνίου, που εκείνες τις μέρες είναι γεμάτα κόσμο.

Εκείνη τη χρονιά στο Κεράσοβο έτυχε να είναι από τη Βήσσανη μόνο ο Πάντο Άρμπυρος, που είχε έρθει με ταξί, όπως το συνήθιζε, και η δίκιά μας παρέα, με άντρες ή αχόρευτους ή ξένους. Έτσι, ο μπαμπα-Πάντος παρακάλεσε μια παρέα από το Κρυονέρι να τον πάρουν μαζί τους στο χορό, πράγμα που εκείνοι ευχαρίστως δέχτηκαν. Όταν ήρθε λοιπόν η σειρά τους, τον έβαλαν να χορέψει πρώτος στην κορυφή, και εκείνος παράγγειλε στα όργανα τη Βασιλαρχόντισσα, διευκρινίζοντας στο κλαρίνο ότι δεν ήθελε τραγούδι. Αμέσως άρχισε το κλαρίνο να χτυπάει τη Βασιλαρχόνησσα, χωρίς όμως να εξηγήσει στον τραγουδιστή το περιεχόμενο της παραγγελίας. Και όταν ο τραγουδιστής, μετά την εισαγωγή, άρχισε να τραγουδάει τα λόγια, ο μπαμπα-Πάντος σταμάτησε το χορό και γύρισε να τον μαλώσει: «Πάψε, πάψε εσύ!». Ο τραγουδιστής σάστισε και πάσχιζε να καταλάβει, δεν σταμάτησε όμως το τραγούδι, για να μην κόψει τη στροφή στη μέση, μέχρι που το κλαρίνο έσκυψε και του ’πε στ’ αφτί. Τότε ο τραγουδιστής σταμάτησε το τραγούδι και κάθισε κάτω, και ο μπαμπα- Πάντος συνέχισε το χορό του όπως τον ήθελε.''

Πωγωνήσιες γεύσεις: Λαχανομπούρεκο και Μπατσαριά...

Δολιώτικες συνταγές κληρονομιά της Λεύκως...

Διά χειρος Ντίνας Κουτσομπίνα

►ΛΑΧΑΝΟΜΠΟΥΡΕΚΟ

6 χειροποίητα φύλλα: 2 κάτω -2 ανάμεσα- 2 επάνω.

1 κ. χόρτα: 

2 χεριές λάπατα άγρια και ήμερα. 

Μια χεριά σπανάκι, 

μια σεύκολα 

μια τσοκνίδες τις κορφές 

μια σέγκουνους 

μια ψωλία 

μια βρακανίδες 

μια μαχαίρια

1-2 χεριές μαντανόζια

1 ματσάκι μαϊδανό 

1 άνηθο 

1 δυόσμο 

1 ξερό κρεμμύδι

1 χεριά καύγες 

2-3 φρ. κρεμμυδάκια 

1 πράσο 

Ολα τούτα ψιλοκομμένα και χειροτριμένα με λίγο αλάτι.

1 φλυτζάνι λάδι στα χόρτα και για τα φύλλα. Όταν δεν είναι νηστίσιμη βάζουμε και μια φέτα γιδοτύρι.

H Mπύρω μολογάει: "τραγούδια του γάμου στη Βήσσανη Πωγωνίου"

" Τά τραγούδια κι ο Χορός αποτελούν το κορύφωμα τής ομαδικής χαράς των ανθρώπων. Προ πάντων στα χωριά, πού ο κύκλος είναι πιο στενός και οι άνθρωποι συνδέονται πιο στενά (συγγενικά η φιλικά) από τα μικρά τους χρόνια. Στα χωριά δίνεται ή ευκαιρία να σμίξουν —να ανταμώσουν — πολλές φορές στους γάμους, στα βαφτίσια, στα πανηγύρια και στις ονομαστικές γιορτές κι' εκεί να εκδηλώνουν την ομαδική χαρά τους με το τραγούδι και το Χορό.

Τραγουδούν και χαίρουνται. Τραγούδια βγαλμένα από την ψυχή του Λαού. Τραγούδια, πού ομορφαίνουν τον άνθρωπο, πού στολίζουν την ψυχή του με ευγένεια και καλοσύνη. Τραγούδια, πού αποτελούν ύμνους προς το Θεό - Δημιουργό. Προς την όμορφη Φύση. Γεμάτα ενθουσιασμό, πίστη και παλληκαριά.

Αυτά αποτελούν τη μεγαλύτερη κληρονομιά του Έθνους μας, τής Φυλής μας. Με τα τραγούδια αυτά έζησαν οι Πρόγονοί μας " Ε λ ε ύ θ ε ρ ο ι "  όλα τα χρόνια της πικρής σκλαβιάς κι ανδρώθηκαν και γέμισαν την ψυχή τους με ψυχική δύναμη και υγεία —δύο πράγματα απαραίτητα για την κοινωνική ζωή— δυο σπάνιες αρετές του ανθρώπου, για να μας τα κληρονομήσουν αυτούσια, ζωντανά, αμόλυντα...

Ο Χορός και το Τραγούδι ανταμώνουν τούς ανθρώπους και τούς ενώνουν ψυχικά — άρρηκτα — άδελφικά..."

Νικόλαος Θ. Υφαντής

...//...

Του μουσικού-λαογράφου 
Παντελή Καβακόπουλου

(καθ' υπαγόρευση της Ερωφύλης Παπαζώτου 

ή όπως ήταν γνωστή με το όνομα Μπύρω, ετών 75)

Την επισκέφθηκα πέντε φορές στο σπίτι της, στους Αμπελόκηπους της Αθήνας όπου και ηχογράφησα ένα σεβαστό αριθμό τραγουδιών (πάνω από εκατό). Η πρώτη φορά ήταν στις 4 Φεβρουάριου 1978 και η πέμπτη, και τελευταία, στις 29 Μαρτίου του 1978.

Παλαιότερα, στη Βήσσανη της επαρχίας Πωγωνίου, του νομού Ιωαννίνων, οι γαμήλιες διαδικασίες άρχι­ζαν την ημέρα Πέμπτη, κατά την οποία οι γυναίκες, που ζύμωναν τα ψωμιά, τραγουδούσαν το τραγούδι: 

Ανέβαινε προζύμι 

κατέβαινε σκαφίδι 

κοράσια το ζυμώνουν 

με μάνα, με πατέρα, 

μ ’ αδέρφια, μ’ αξαδέρφια.

Θερινό σχολείο για το νερό

Αφιερωμένο στην Γέφυρα της Πλάκας θα είναι το φετινό θερινό σχολείο Τζουμέρκων και Νοτιοανατολικής Πίνδου, που διοργανώνει για τέταρτη χρονιά το Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, σε συνεργασία με την Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Τζουμέρκων (ΙΛΕΤ), τον δήμο Βορείων Τζουμέρκων και τον Σύλλογο Προστασίας Αράχθου.

Το 4ο Θερινό Σχολείο θα πραγματοποιηθεί από 22 έως 27 Αυγούστου στον δήμο Βορείων Τζουμέρκων, στην περιοχή της Πλάκας. Το θέμα του φετινού Θερινού Σχολείου είναι «Νερό: φυσικό και κοινωνικό/πολιτισμικό αγαθό». 

Το Θερινό Σχολείο απευθύνεται σε μεταπτυχιακούς φοιτητές, υποψήφιους διδάκτορες και σε τελειόφοιτους προπτυχιακούς φοιτητές από τον ευρύτερο χώρο των κοινωνικών και ανθρωπιστικών σπουδών. Επιστημονικός υπεύθυνος είναι ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ευάγγελος Αυδίκος.

Όπως αναφέρουν οι διοργανωτές, η περιοχή των Τζουμέρκων, 

«έχοντας συνδέσει τη μοίρα της με τον ποταμό Άραχθο και το υδάτινο στοιχείο, αποτελεί έναν προνομιακό χώρο για αναζήτηση και μελέτη των στοιχείων εκείνων που δυνητικά την αναγάγουν σε πολιτιστικό τοπίο (cultural landscape), ένα σημαντικό τόπο που διαμορφώθηκε από την αλληλεπίδραση φύσης και ανθρώπου», 

ενώ στο πλαίσιο του θερινού σχολείου μελετάται από οικολογικής, αισθητικής, ιστορικής, εθνολογικής και ανθρωπολογικής σκοπιάς.

Οι θεματικοί άξονες που θα αναπτυχθούν στο Θερινό Σχολείο είναι:

TAΣΟΣ ΧΑΛΚΙΑΣ:Ο κορυφαίος λαλητής με το γκρενά γαρούφαλο...

Δέν ανήκει στη χορεία τών γνωστών λογοτεχνών ο Αρχίατρος κ. Κωνσταντίνος Ντούλας. Είναι ενας ΑΜΑΤΕUR!! Δέν γνωρίζομε τι εκέρδισε ή Ιατρική, αναμφισβήτητα όμως ή Λογοτεχνία εχασε από τό ξεστράτισμά του. Κάλλια αργά παρά ποτέ. Έρχεται από πέννα δεξιοτέχνη το παρακάτω κείμενο, όπως κι άλλα κείμενά του τά τελευταία χρόνια, πού έχουν ίδή το φώς στις τοπικές μας εφημερίδες καί καταπιάνονται μέ θέματα λαογραφικά καί παραδοσιακά.

Καί δίκαια είναι αφιερωμένο στον πρώτολαλητή μας, τον Τάσο Χαλκιά...

Είχε άνάψει συζήτηση εδώ καί πενήντα χρόνια αν οι λαϊκοί όργανοπαίχτες συνετέλεσαν στη διάσωση τού δημοτικού τραγουδιού. Καί άκούστηκαν διάφορες γνώμες υπέρ καί κατά. Σήμερα είναι κατασταλαγμένες πιά οί απόψεις, πώς το Δημοτικό τραγούδι μετοχετεύτηκε διά μέσου τών λαϊκών οργάνων άπό γενεά σέ γενεά κατά τα διάστημα τών αιώνων καί έφτασε ώς εμάς, άλλοιώς θά είχαμε μόνο σπαράγματα, όπως τής δημοτικής πεζογραφίας. Χάρις στο μέλος, στον ήχο, στο μέτρο, εγινε ή απομνημόνευσή του καί ή τελική του διάσωση. Όφείλεται τιμή καί έπαινος στούς αφανείς όργανοπαίχτες, πού πολλούς άπ αυτούς ή φήμη ξεχώρισε άπό την ανώνυμη συντεχνία καί τούς περιέβαλε μέ αγάπη.

α.χ.μ.

***

'Ένα γκρενά γαρούφαλο φιγουράρει στην καρδιά του Τάσου Χαλκιά. Δέν είναι πορφυρό νά επιδεικνύει μέ υπεροψία τή φανταχτερή του λάμψι. Δέν είναι λευκό νάχη τή χάρη ενός φτερού περιστεριού, μιας πεταλούδας, τήν αβρότητα ενός κρίνου. Είναι γκρενά. Λες κι’ είναι ραντισμένο μέ τό αιμα τής καρδιάς του, μέ αίμα πού στέγνωσε…

Ηπειρώτες μαστόροι στην Πελοπόννησο

Ναός του Αγ. Γεωργίου χωρίου Δεσινό Καλαβρύτων

Ή ήπειρωτική έπαγγελματική άποδημία εφθανε κατά τον περασμένο αιώνα ώς τή Μικρασία, τή Συρία, τήν Αίθοπία.

Χτίστες, βαρελάδες (βαγενάδες) γανωτζήδες (αλειφιάτες) όργωναν τή Βαλκα­νική καί πέρα άπό τή Μεσόγειο. 

Έτσι δέν κάνει εντύπωση πώς Ήπειρώτες χτίστες βρίσκονται καί στήν Πελοπόννησο. Εκεί­νο όμως, πού κάνει εντύπωση είναι ή προ­τίμηση πρός τούς Ήπειρώτες μαστόρους (κουδαραίους) των Πελοποννησίων καί μάλιστα του διαμερίσματος κοντά στά Λαγ­κάδια, πού ήταν επίσης όνομαστό μαστοροχώρι, καί πού οί κάτοικοί του καυχιόταν, ακριβώς, όπως οί Πυρσογιαννίτες, πώς έχτισαν τον κόσμο...

Καί θά θυμηθώ εδώ κάτι, πού μου βε­βαίωσε ό μακαρίτης Θ. Τουρκοβασίλης, σέ παλιά ομιλία μου στήν Αρχαιολογική Ε­ταιρεία μέ θέμα : "Λαϊκή αρχιτεκτονική. Ήπειρώτες μαστόροι καί γεφύρια". Μετά το τέλος τής ομιλίας καί σέ αναφορά μου πρός τούς Λαγκαδινούς, μου είπε:

- Καί οί Λαγκαδινοί δικοί σας είναι!

Δέν ξέρω, πού έβάσιζε τήν παρατήρησή του εκείνη. Είναι όμως πιθανώτατο εξ αι­τίας τών πολλών ηπειρωτικών εποικίσεων στήν Πελοπόννησο.

Ηπειρώτικο Πολυφωνικό Τραγούδι

Ι. Σύντομη παρουσίαση του στοιχείου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (ΑΠΚ)

 Όνομα: Ηπειρώτικο Πολυφωνικό Τραγούδι. Άλλη ονομασία: Ηπειρώτικη Πολυφωνία

Ταυτότητα:

Εθνομουσικολογικό φαινόμενο παλαιότατης καταγωγής, συνυφασμένο με την κοινοτική δομή και έκφραση των πληθυσμών της παραμεθόριας Ηπείρου και της ελληνικής μειονότητας της Αλβανίας, των οποίων αποτελεί ζωντανό στοιχείο πολιτισμικής ταυτότητας. Η δομή και το ύφος της ερμηνείας του δημιουργούν μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες φόρμες στο ρεπερτόριο της παγκόσμιας λαϊκής πολυφωνίας.

Πεδίο ΑΠΚ:

Προφορικές παραδόσεις και εκφράσεις

Επιτελεστικές τέχνες

Κοινωνικές πρακτικές – τελετουργίες – εορταστικές εκδηλώσεις

Τόπος:

To Ηπειρώτικο Πολυφωνικό Τραγούδι είναι διαδεδομένο στην παραμεθόρια Ήπειρο και τη Νότια Αλβανία.  Aποτελεί ζώσα παράδοση σε πολλά από τα χωριά των περιοχών Πωγωνίου, Άνω Πωγωνίου του πρώην Νομού Ιωαννίνων, Μουργκάνας και Φιλιατών του πρώην Νομού Θεσπρωτίας καθώς και σε χωριά της Κόνιτσας. Απαντάται, επίσης, στην «απέκει» πλευρά των Ελληνοαλβανικών συνόρων, στα χωριά της Δερόπολης, του Άνω  Πωγωνίου, του Θεολόγου (Ριζά), του Βούρκου και της Χειμάρρας – περιοχές της ελληνικής μειονότητας στη Νότια Αλβανία.

Ως χωριά με ξεχωριστή πολυφωνική παράδοση στην παραμεθόρια Ήπειρο, ανάμεσα σε άλλα, αξίζει να μνημονευθούν, από ανατολικά προς δυτικά, το Δολό, η Πωγωνιανή, οι Ποντικάτες, η Χρυσόδουλη, το Μαυρόπουλο, το Ζάβροχο, τα Κτίσματα, η Χαραυγή, η Καστάνιανη Πωγωνίου, ο Παρακάλαμος, το Μαυρονόρος, ο Λιάς, το Βαβούρι, ο Τσαμαντάς, ο Αμπελώνας (Πόβλα), το Γιρομέρι, το Πλαίσιο, η Σαγιάδα.  Χωριά της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία, διακεκριμένα για τη ζώσα πολυφωνική τους παράδοση είναι, ανάμεσα σε άλλα, η Πολύτσανη και το Χλωμό στο Άνω Πωγώνι, η Δερβιτσάνη, η Γράψη, η Γλύνα στη Δερόπολη, το Σελιό, η Σωτήρα, η Κοσοβίτσα, στην Άνω Δερόπολη, η Δίβρη στα Ριζά, η Φοινίκη στο Βούρκο, η Χειμάρρα στην ενδότερη, παράκτια περιοχή.

Η "κοντούλα" και η κυρία Βαγγελιώ...

Ξεφύλαζα που λέτε ένα βιβλίο, εδώ την βιβλιοθήκη της Αδελφότητας, με τίτλο "Πωγωνήσιος Γάμος (του Νικ. Θωμά Υφαντή-1972). Πολύ ενδιαφέροντα τα γραφόμενά του. 

Στο κεφάλαιο ΙΙΙ περιέχει μια σειρά απο πολλά χορευτικά τραγούδια...Σε μερικά απο αυτά υπήρχε πάνω στο βιλίο σημειωμένο ένα ν όπως όταν ελέγχουμε κάτι και το βρίσκουμε καλό ...Γυρίζοντας την σελίδα 337 βλέπω αντί την κανονική σελίδα καρφιτσωμένο ένα χειρόγραφο σημείωμα...

Η κυρία Βαγγελιώ είχε διορθώσει την "Κοντούλα" χειρόγραφα, αφού η εκδοχή που υπήρχε στο βιβλίο δεν έπερνε...γιατρειά!!!Δείτε:

Περί του ονόματος της Βήσσανης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ, ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΑΤΟ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΣΛΑΒΙΚΟ...

(διάλεξη Γιώργου Λεκάκη 

στην Αδελφότητα Βησσανιωτών «Η Αρετή», 

εν Αθήναις, την 8η Απριλίου 2006)

Το όνομα της Βήσσανης παραδίδεται από τον 17° αι. Είναι προφανώς παραφθορά της αρχαίας Βήσσας, ερείπια της οποίας έχουν ευρεθεί στην θέση Σύδενδρες Λακκιές. Άλλωστε για όποιον γνωρίζει αρχαία ελληνικά, η υπόθεση της ονομασίας της Βήσσανης είναι απλή, αφού βήσσα ελέγετο από τους αρχαίους ποιητές μας η «σύδενδρος φάραγξ», δηλαδή η δρυμώδης κοιλάδα! Γι’ αυτό και οι άλλες γραφές της (Βήσανη, Βίσανη, Βύσανη) είναι ανορθογραφίες.

Έτσι καταρρίπτεται το παραμύθι πως προκύπτει το όνομά της από το σλαβικό βήσα, που θα ειπεί «λοφοειδές μέρος». Άσε που η Βήσσανη δεν είναι επί λόφου, αλλά επί βουνού, ενώ εάν κάτι τέτοιο ίσχυε θα έπρεπε όλα τα χωριά του ν. Ιωαννίνων να ελέγοντο... Βήσσανη, γιατί όλα είναι «επί λοφοειδούς μέρους»...

Μια τρίτη ετυμολογία, που επίσης ελέγχεται ως ανακριβής, είναι πως ονομστίσθηκε από τον Βησσαρίωνα...

Στα αρχαία ελληνικά, βήσσα ελέγετο κάθε δρυμώδης κοιλάδα (κοίλος τόπος), ύδωρ έχουσα, δασωμένη χαράδρα, και σύδενδρος φάραγξ.[1] Βησσήεις ελέγετο ο σύδενδρος τόπος.[2] Σε αυτόν κύρια φύεται ο κυπάρισσος. «Ούρεος εν βήσσησι»[3] σημαίνει στις «ορεινές κοιλάδες». Αυτοί οι τόποι ήσαν βαθείς (βαθύς, βαθύτερος, βαθίων, βάσσων).

Καλά Σπύρο μου εσύ δεν ήξερες!!! Δεν ρώταγες;(VIDEO)-ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ

ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟΥ: Ζητάμε την κατανόησή σας για την αφαίρεση της χθεσινής μας ανάρτησης η οποία έγινε για λόγους αναβάθμισής της.Πολλοί αναγνώστες μας ζήτησαν και τις φωτογραφίες του σχετικού ημερολογίου του Λυκείου Ελληνίδων και τις οποίες μπορούν να δουν παρακάτω.Ευχαριστούμε και πάλι για την κατανόηση...

*****

Η παραποίηση της παράδοσης συχνά ξεπερνά κάθε όριο ανοχής! 

Σάββατο βράδυ της  25ης Ιουνίου παρακολουθήσαμε στην τηλεόραση την εκπομπή «στην υγεία μας» που παρουσιάζει ο Σπύρος Παπαδόπουλος. 

Αξιέπαινη προσπάθεια για την προβολή των δημοτικών χορών και τραγουδιών αλλά επειδή ξέρουμε ότι είναι πολύ σχολαστικός θα πρέπει να προσέχει -αφού πρώτα μελετήσει- τι του παρουσιάζουν διάφοροι σύλλογοι. Πρέπει να παρουσιάζει το αυθεντικό με μεγάλη σχολαστικότητα για να μπορέσει να διατηρηθεί η παράδοση και όχι ό,τι θέλει ο κάθε άσχετος. Με αφορμή τη συγκεκριμένη εκπομπή εκφράζουμε την οργή και την αγανάκτησή μας σαν Ομοσπονδία Αδελφοτήτων και Ενώσεων Πωγωνίου Ιωαννίνων για την παραποίηση της πωγωνίσιας γυναικείας φορεσιάς. 

Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά που γίνεται αυτό. Πολλοί σύλλογοι Ηπειρωτών και μη, κυρίως στο λεκανοπέδιο της Αττικής αλλά και στα Γιάννενα στην προσπάθειά τους να παρουσιάσουν χορούς από το Πωγώνι απευθύνονται σε αδαείς ή ημιμαθείς χοροδιδασκάλους που δυστυχώς δεν γνωρίζουν τη λαογραφία και την παράδοση του τόπου μας. Η ομπόλια, αυτός ο μοναδικός κεφαλόδεσμος στον ελλαδικό χώρο, αλλά και σε όλη τη Βαλκανική, είναι το στολίδι της Πωγωνίσιας φορεσιάς, εκεί φαίνεται όλη η αρχοντιά, η δεξιοτεχνία και η ομορφιά της φορεσιάς της. 

Εκτός από την παραποιημένη ομπόλια με σκρατς που δένουν σαν κράνη ή άλλες που είναι προδεμένες κατά ένα μέρος και υπάρχει δεύτερο κομμάτι που καλύπτει την προκατασκευή με χρυσά πόσια, βλέπουμε και άλλα στοιχεία παραποίησης. Κόκκινες φούντες στα ζωνάρια ή στο σιγκούνι, τεράστιους γιακάδες στα πουκάμισα κοντούς «αλλά τούρκα» ντουλαμάδες και άλλα. Βέβαια σε αυτό συμβάλουν και οι λαογραφικοί σύλλογοι που ράβουν, ενοικιάζουν και εμπορεύονται παραδοσιακές φορεσιές προωθώντας τες σαν αυθεντικές. Επίσης παρουσιάζονται και χοροί που χορεύονται στο Πωγώνι, αλλά δυστυχώς με τρόπο που χορεύονται σε άλλα μέρη της Ηπείρου. Υπάρχουν εξαιρετικά βιβλία που μιλούν για την πωγωνίσια φορεσιά ή τους χορούς και τα τραγούδια μας. Το Λύκειο Ελληνίδων έχει εκδόσει ημερολόγιο που αναφέρεται ειδικά στην πωγωνίσια ομπόλια. Ας συμβουλευτούν λοιπόν τη βιβλιογραφία.